Genelgenin künyesi

Genelge tam olarak neyi değiştirdi?

İki değişiklik var: biri bir istisna ibaresi, diğeri bölümün üçüncü paragrafının tamamen yeniden yazılması ve iki örnek eklenmesi.

Birinci değişiklikle, birinci paragraftaki “KADİM Servislerince sigortalı ile ilgili işlem yapılması için” ibaresinden sonra gelmek üzere “üçüncü paragraf uyarınca sosyal güvenlik denetmenleri servisine gönderilecek kayıtlar hariç olmak üzere” ibaresi eklendi. Yani bir ayrım kuruldu: bazı kayıtlar KADİM servislerinde kalacak, bazıları denetmenlere gidecek.

Asıl düzenleme ikinci değişiklikte. Yeniden yazılan üçüncü paragraf şu kuralları getiriyor:

• 1Ön inceleme KADİM servislerinde. KADİM, Kurumun kayıt dışı istihdamla mücadele biriminin kısaltmasıdır (Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele). Yüze karşı tebliğ edilen trafik ceza tutanakları esas alınarak yapılan tespitler ile tespite yarar bilgi ve belgeler KADİM servislerince incelenecek. İnceleme sonucunda aynı işyerinde çalıştığı tespit edilenler dışındaki kayıtlar sosyal güvenlik denetmenleri servisine gönderilecek.
• 2Fiilî çalışmayı gösteren her tutanak bir gün hizmet. Genelge bu kuralı kamu idarelerinden alınan bilgi ve belgelerle sınırlı olarak kuruyor: Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarının tespitleri ile kamu idarelerinin denetim elemanları dışında kalan kolluk, zabıta, doktor, veteriner, mühendis gibi görevlilerce düzenlenen tutanaklarda sigortalının fiilen çalıştığının tespit edildiği her bir kayıt için, tutanağın düzenlendiği tarih itibarıyla bir gün hizmet kazandırılacak.
• 3En eski tespit, işe giriş tarihi. Aynı işyerinde fiilen çalıştığına ilişkin birden fazla belge Kuruma ulaşırsa, en eski tarihli tespit işe giriş tarihi sayılacak.
• 4Çalışma ilişkisi kısmi süreli sayılacak. Aynı ay içindeki ve sonraki aylardaki tespit edilen her gün için bir gün hizmet kazandırılacak; ilişki kısmi süreli çalışma olarak ele alınacak.
• 5Boş bir ay, ilişkiyi kesiyor. Tespit bulunmayan bir aydan sonra yapılan ilk tespit yeni bir işe giriş sayılacak; önceki çalışma ilişkisi, hizmet kazandırılan son gün itibarıyla sona erdirilecek.
• 6“Sürekli çalıştı” itirazı denetime gider. İlk ve son tespit arasındaki çalışmanın sürekli olduğu yönünde itiraz edilmesi hâlinde konu denetime sevk edilecek.

Asıl değişiklik: kesintisiz çalışma karinesi kaldırıldı

Haberlerin çoğu bu düzenlemeyi yeni bir risk olarak sunuyor. Oysa değiştirilen paragrafın eski hâliyle karşılaştırıldığında tablo farklı.

2015/25 sayılı Genelgenin aynı bölümünün değişiklikten önceki üçüncü paragrafı şöyleydi:

Eski kural bir karine kuruyordu: iki tutanak arasındaki bütün dönem kesintisiz çalışma sayılıyor, aksini ispat yükü işverene düşüyordu. Mart ve Haziran aylarında birer tutanak, dört aylık kesintisiz sigortalılık anlamına geliyordu.

2026/22 bu karineyi kaldırdı. Yeni kuralda yalnızca tespit edilen günler hizmet olarak veriliyor, ilişki kısmi süreli sayılıyor ve kesintisiz çalışma ancak itiraz üzerine, denetim yoluyla araştırılıyor. Aynı örnekte sonuç dört ay değil, iki gündür.

Genelgedeki iki örnek

Kuralın nasıl işlediğini, aradaki boş ayın sonucu nasıl değiştirdiğini gösteriyorlar.

İşveren için risk zinciri

Tek bir tutanak, birbirini izleyen dört ayrı yükümlülük doğurabiliyor. Dayanakların çekirdeği 5510 sayılı Kanun’da; teşvik yasağının kapsamı 3294 ve 4447 sayılı Kanunlardaki destekleri de içeriyor.

1. İşe giriş bildirgesi cezası: asgari ücretin iki katı

Kanun’un 102’nci maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi üç kademe kurar. Bildirgenin süresinde verilmemesi hâlinde ceza her bir sigortalı için bir asgari ücrettir. Ancak bildirgenin verilmediği; mahkeme kararından, Kurumun denetim ve kontrolle görevli memurlarının tespitlerinden, diğer kamu idarelerinin denetim elemanlarının soruşturma, denetim ve incelemelerinden ya da bankalar, döner sermayeli kuruluşlar, kamu idareleri ile kanunla kurulan kurum ve kuruluşlardan alınan bilgi ve belgelerden anlaşılırsa, ceza her bir sigortalı için asgari ücretin iki katına çıkar.

Genelgenin konusu olan kolluk ve zabıta tutanakları, bu sayımın son kaynağına girer: Kuruma kamu idarelerinden intikal eden bilgi ve belge. Nitekim genelgenin kendi cümlesi de “Kamu idarelerinden alınan bilgi ve belgelerde …” diye başlıyor. Bu görevliler kamu idarelerinin denetim elemanı değildir; genelge zaten onları açıkça denetim elemanlarının dışında sayar. Sonuç değişmez: bu yolla ortaya çıkan bir kayıt dışılık, baştan iki katlı ceza demektir.

2. Prim belgesi cezası: her ay için ayrıca asgari ücretin iki katı

Hizmet kazandırılan günler için belgeler önce işverenden istenir. 2015/25 sayılı Genelge, Kanun’un 86’ncı maddesinin yedinci fıkrasına dayanarak, kamu kurum ve kuruluşları ile bankalarca düzenlenen belge veya alınan bilgilerden çalıştığı anlaşılan sigortalılara ait belgelerin, yapılan tebligata rağmen bir ay içinde verilmemesi veya noksan verilmesi hâlinde Kurumca re’sen düzenleneceğini öngörür. Bu bir aylık pencere, dosyanın bütün seyrini belirler.

Belgeler bu sürede verilmezse Kurum, ilgili aylara ait prim belgesini — aylık prim ve hizmet belgesini, 2020 Ağustosundan itibaren muhtasar ve prim hizmet beyannamesini — re’sen düzenler. Buna bağlanan ceza, çoğu kaynakta karıştırılan bir noktadır ve burada doğru alt bendin seçilmesi tutarı dört katına kadar değiştirir.

Kanun’un 102’nci maddesinin birinci fıkrasının (c) bendinin (4) numaralı alt bendi, belgenin mahkeme kararı, Kurum denetim memurlarının tespitleri, diğer kamu idarelerinin denetim elemanlarının incelemeleri ya da bankalar, döner sermayeli kuruluşlar, kamu idareleri ile kanunla kurulan kurum ve kuruluşlardan alınan bilgi ve belgelerden hizmetleri bildirilmediği anlaşılan sigortalılarla ilgili olması hâlini ayrıca düzenler. Bu hâlde ceza, belgenin asıl veya ek nitelikte olup olmadığına ve işverence düzenlenip düzenlenmediğine bakılmaksızın, aylık asgari ücretin iki katı tutarındadır.

Bendin başındaki “her bir fiil için” ifadesi burada belirleyicidir: ceza sigortalı başına değil, düzenlenmesi gereken her bir belge, yani her bir ay için ayrı ayrı uygulanır. Örnek 15’teki gibi dört aya yayılan bir tespitte bu kalem tek başına dört ayrı cezaya karşılık gelir.

3. Prim aslı, gecikme cezası ve gecikme zammı

Kazandırılan günlere isabet eden sigorta primleri geçmişe dönük olarak tahakkuk eder. Kanun’un 89’uncu maddesi uyarınca süresinde ödenmeyen prim alacağına, sürenin bittiği tarihten itibaren ilk üç aylık sürede her bir ay için gecikme cezası uygulanır; ayrıca borç ödeninceye kadar her ay için gecikme zammı hesaplanır. Aynı madde, ilk üç ay için uygulanan gecikme cezası oranını değiştirme yetkisini Cumhurbaşkanına tanır; bu nedenle geçmiş dönem borçlarında o döneme ait oran esas alınır. Yıllar öncesine ait bir tespitte asıl yük, çoğu zaman primin kendisi değil bu kalemlerdir.

4. Teşviklerden yararlanamama: ilk tespitte bir ay, tekrarında bir yıl

Bu kalem, çok sigortalı çalıştıran işyerlerinde idari para cezalarının üzerine çıkabilir. Ancak süresi, çoğu kaynakta yazıldığı gibi “bir yıl” değildir. Uygulanacak hüküm, 5510 sayılı Kanun’un 6824 sayılı Kanunla eklenen ve 1 Nisan 2017’den beri yürürlükte olan ek 14’üncü maddesidir:

Son cümle önemlidir: Kanun’un 81’inci maddesinde 6486 sayılı Kanunla getirilmiş olan bir yıllık yasak, bu maddeye aykırı olduğu ölçüde uygulanmaz. Yürürlükteki rejim ek madde 14’tür. Buna karşılık ek madde 14’ün kapsamı daha geniştir: yasak yalnızca 5510’un kendi teşviklerini değil, 3294 ve 4447 sayılı Kanunlardaki prim teşvik, destek ve indirimlerini de kapsar.

Yersiz yararlanılan teşvik tutarları, ilgili hükümler uyarınca gecikme cezası ve gecikme zammıyla birlikte geri alınır. Yasak süresi kısa olsa da, geriye dönük iade kalemi çoğu zaman cezadan daha ağırdır.

Zincirin en tehlikeli halkası: “sürekli çalıştı” itirazı

Genelge, ilk ve son tespit arasındaki çalışmanın sürekli olduğu yönünde itiraz edilmesi hâlinde konunun denetime sevk edileceğini söylüyor. İtiraz sigortalıdan da gelebilir; birkaç günlük hizmet yerine aylara yayılan bir hizmet tespiti onun lehinedir.

İşveren açısından sonuç şudur: dosya, altı günlük bir tespitle kapanabileceği gibi, denetim sonucunda aylık tam süreli bir çalışmanın tespitiyle de sonuçlanabilir. Bu durumda hem prim matrahı, hem ek belge sayısı, hem de idari para cezası katlanır. Dolayısıyla savunma, ilk tespit aşamasında ve belgeyle yapılmalıdır; itiraz aşamasına “nasılsa birkaç gün” diyerek girilmemelidir.

Tespit geldikten sonraki bir ay: dosyanın kaderi burada belirleniyor

2015/25 sayılı Genelgenin aynı bölümü, re’sen işlemden önce işverene tanınan süreci de düzenliyor. Pratikte en kritik aşama burasıdır.

• 1Önce sizden istenir. Sigortalı tescil ve hizmet servisleri, Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 18’inci maddesi uyarınca re’sen tescil işlemini başlatır; ancak öncelikle işe giriş ve işten ayrılış bildirgesi ile prim belgesinin işverence düzenlenip bir ay içinde gönderilmesi istenir. Bildirgeler sigortalı tescil ve hizmet servislerince, prim belgesi prim tahakkuk ve tahsilat servislerince talep edilir.
• 2Bir ay içinde itiraz ederseniz re’sen tescil yapılmayabilir. İşverenin bu süre içinde (4/a) sigortalısı çalıştırmadığını kanıtlayıcı belgelerle ortaya koyması hâlinde, sigortalı tescil ve hizmet servislerince re’sen tescil işlemi yapılmaz. Aynı sonuç, servislerin kendi incelemesinde (4/a) sigortalısı olmadığına karar verilmesi hâlinde de doğar.
• 3Süre geçerse tescil re’sen yapılır. Belgeler bir ay içinde verilmezse, KADİM servislerince bildirilen tarih esas alınarak işyeri tescili, sigortalı tescili, prim belgesi ve işten ayrılış bildirgesi re’sen düzenlenir. Üstelik sigortalıdan işe başlama tarihine itiraz gelmedikçe, bu tarih ayrıca incelenmez.
• 4Geç itiraz, komisyona gider. İşverenin bir aylık süre dışında yaptığı itirazlarda sunulan belgeler sigortalı çalışmadığını kanıtlayıcı nitelikteyse, re’sen düzenlenen belgeler nedeniyle tahakkuk eden idari para cezaları ile sigorta prim borçları hakkında karar alınmak üzere konu ünite itiraz komisyonlarına intikal ettirilir. Yani kapı kapanmaz, ama artık takdire bağlıdır.

İtiraz yolları ve süreler

Süreler kısa; tebligatın takip edilmemesi tek başına hak kaybı doğurur.

• –Tahakkuk tebliğle olur. İdari para cezaları ilgiliye tebliğ ile tahakkuk eder.
• –On beş gün içinde Kuruma itiraz. Tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde ceza ödenir veya aynı süre içinde Kuruma itiraz edilebilir. İtiraz, takibi durdurur.
• –Reddedilirse otuz gün içinde idare mahkemesi. Kurumca itirazı reddedilenler, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurabilir. Bu süre içinde başvurulmazsa ceza kesinleşir.
• –Dava açmak tahsili kendiliğinden durdurmaz. Kuruma itiraz takibi durdurur; buna karşılık idare mahkemesine başvurulması, ayrıca yürütmenin durdurulması kararı verilmedikçe takip ve tahsili durdurmaz. İki aşamayı birbirine karıştırmamak gerekir.
• –Peşin ödemede dörtte üç. İtiraz edilmeden veya yargı yoluna başvurulmadan önce tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde peşin ödenirse cezanın dörtte üçü tahsil edilir. Peşin ödeme, cezaya karşı yargı yoluna başvurma hakkını etkilemez.

Şimdi ne yapmalı?

Risk, en çok araç kullanan ve sahada çalışan personelde yoğunlaşıyor.

• 1Tespit yazısı gelirse bir aylık süreyi kaçırmayın. Bu süre, re’sen tescilden ve cezadan kaçınmanın tek penceresidir; geçtikten sonra dosya ünite itiraz komisyonunun takdirine kalır.
• 2Araç–kişi eşleştirmesini kayda alın. Şirket araçlarını kimin, hangi tarihte, hangi görevle kullandığı yazılı olmalı. Araç teslim tutanağı, görevlendirme yazısı ve araç takip kaydı, bir tutanak geldiğinde elinizdeki tek savunmadır.
• 3Sigortasız kimse şirket aracına binmesin. Ortak, ortak yakını, stajyer, aday personel veya “bir günlüğüne yardım eden” kişilerin şirket aracını kullanması, en sık karşılaşılan tespit kaynağıdır.
• 4Alt işveren ve kiralık araç ilişkilerini belgeleyin. Sürücünün kimin sigortalısı olduğu sözleşmeyle ve bildirgeyle gösterilebilmelidir. Aksi hâlde prim ve idari para cezası bakımından asıl işverenin 5510 sayılı Kanun’un 12’nci maddesi uyarınca müteselsil sorumluluğu gündeme gelir; teşvik yasaklamasında da alt işverendeki aykırılık asıl işvereni etkileyebilir.
• 5Kısmi süreli çalışanlarda gün sayısını fiilî duruma uydurun. Genelge, tespite dayalı bu ilişkileri doğrudan kısmi süreli çalışma olarak kurguluyor. Eksik gün bildirimlerinde istenen bilgi ve belgelerin ibraz edilmemesi, ayrıca re’sen belge düzenlenmesine ve cezaya yol açar.
• 6Sahada tutanak düzenlenen her olayı içeride raporlayın. Trafik cezası, zabıta tutanağı, iş kazası sonrası düzenlenen belge veya sağlık kuruluşu kaydı — hepsi Kuruma intikal edebilecek belgelerdir. Olayı öğrenmek, cezayı tebliğ aldığınızda öğrenmekten iyidir.
• 7Bir tespit geldiyse, on iki ayı takvime yazın. Aynı yollardan ikinci bir tespit, cezayı beş kata çıkarır.
• 8Teşvik durumunuzu gözden geçirin. Prim teşviklerinden yararlanıyorsanız, ilk tespitin bir aylık, üç yıl içindeki her tekrarın birer yıllık yasaklama doğurduğunu ve yersiz yararlanılan tutarın geri alındığını hesaba katın. Sigortalı sayınız düşükse yüzde 1 eşiği sizi korumaz.
• 9Tebligat takibini kurumsallaştırın. On beş ve otuz günlük süreler, tatil veya personel değişikliği nedeniyle en sık kaçırılan sürelerdir.

Metinler

Yeni genelge ile değiştirilen bölümün eski hâlini karşılaştırabilmeniz için ikisini de koyduk. Başlıklara tıklayarak açabilirsiniz.