Kimlik görme hakkı

“Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar yanlarında memuriyet sıfatlarını ve inceleme yetkisini gösteren fotoğraflı resmi bir kimlik bulundururlar ve gittikleri yerde işe başlamadan evvel bu kimliği ilgililere gösterirler.”

Yönetmelik madde 10

Uygulamada: Kimlik gösterilmeden işe başlanamaz. Göreviniz kimliği görmek değil, gösterilmesini beklemektir.

İncelemenin konusunu ve dönemini bilme hakkı

İncelemeye başlama bildiriminde asgari olarak incelemenin türü, incelemeye alınma gerekçesi, konusu, dönemi ve vergi türü yer alır. Bildirimde ayrıca şu zorunlu unsur vardır:

“Mükelleflerin incelemeyle ilgili hak ve yükümlülükleri hakkında bilgi.”

Yönetmelik madde 11 fıkra (1) bent (g)

Uygulamada: Bu unsurlardan biri eksikse bildirimin tamamlanmasını isteyebilirsiniz.

İnceleme konusu ve dönemi dışına çıkılmamasını isteme hakkı

“Vergi incelemesi, sadece inceleme görev yazısında belirtilen konu ve döneme ilişkin olarak yapılır. İnceleme konusu ve dönemi ile ilgili olmayan herhangi bir hususa ilişkin mükelleften bilgi ve belge talebinde bulunulamaz.”

Yönetmelik madde 6 fıkra (3)

Uygulamada: Bu, mükellefin en güçlü usul haklarından biridir. Kapsam dışı bir bilgi veya belge istendiğinde, talebin hangi konu ve döneme ilişkin olduğunun yazılı olarak açıklanmasını istemek yerindedir. İncelemenin türü veya mahiyeti sonradan değiştirilirse bunun nedeni de size bildirilmek zorundadır.

Yazılı talep ve en az on beş günlük süre

“Yazıda, ibraz edilecek defter ve belgeler ile on beş günden az olmamak üzere ibraz süresine, ibraz yerine ve ibraz edilmemesi halinde uygulanacak müeyyidelere yer verilir.”

Yönetmelik madde 12 fıkra (1)

Uygulamada: Sözlü istemle ibraz zorunluluğu doğmaz. On beş günden kısa süre verilemez; süre yeterli değilse gerekçeli olarak uzatılmasını talep edin.

Haklı mazeret hâlinde ek süre

“Haklı bir mazeret gösterenlere, defter ve belgelerini daireye getirmeleri için uygun bir süre verilir.”

Yönetmelik madde 13 fıkra (3)

Uygulamada: Mazeretin yazılı ve belgeli olması önemlidir. Mazeretsiz getirmeyenler ibraz etmemiş sayılır ve bunun ağır sonuçları vardır.

Kendi ilinizdeki dairede teslim

İnceleme elemanının çalışma yeri sizin ilinizde değilse, defter ve belgeler sizin iş yerinizin (yoksa ikametgâhınızın) bulunduğu ildeki dairede teslim alınır. Tersi de mümkündür:

“Mükellefin talebi halinde defter ve belgeler inceleme görevi verilenin sürekli çalışma yerindeki dairede de teslim alınabilir.”

Yönetmelik madde 12 fıkra (5)

Uygulamada: Tercih sizindir. Başka bir ile gitmek zorunda bırakılamazsınız.

İncelemenin iş yerinde yapılmasını talep hakkı

Kural, incelemenin dairede yapılmasıdır. Bunun istisnası mükellefin kendi talebidir:

“Mükellef ve vergi sorumlusunun yazılı olarak talepte bulunması ve iş yerinin müsait olduğunun tespit edilmesi halinde, inceleme iş yerinde de yapılabilir.”

Yönetmelik madde 13 fıkra (5)

Uygulamada: Belge hacmi büyükse ya da kayıtlar iş yerindeki sistemlerden izlenebiliyorsa bu talep işinizi kolaylaştırır. Talebin yazılı olması şarttır.

Mesai saatleri dışında çalışılmasına izin verme hakkı

“Vergi incelemesinin mükellefin işyerinde yapılması halinde, vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, nezdinde inceleme yapılanın izni olmaksızın resmi çalışma saatleri dışında inceleme yapamazlar.”

Yönetmelik madde 14 fıkra (1)

Uygulamada: İzin vermek zorunda değilsiniz. Tutanak düzenlenmesi ve emniyet tedbirleri bu kuralın dışındadır; o hâlde dahi iş yerindeki faaliyetin sekteye uğratılmaması gerekir.

Tutanak taslağını iki gün önceden görme hakkı

“Bu tutanakların taslakları, mükelleflerin itiraz ve mülahazalarının tutanağa geçirilebilmesini sağlamak amacıyla, mükelleflerin talep etmesi durumunda iki gün önceden mükelleflerin bilgisine sunulur. Tutanaklarda incelemeyi yapanın kanaatini belirten yorum, hüküm ve ifadelere yer verilmez.”

Yönetmelik madde 16 fıkra (2)

Uygulamada: Bu hak talebe bağlıdır; istemezseniz taslak verilmez. Tutanağın imzaya sunulduğu gün itiraz yazmak zordur, iki gün ise görüşünüzü hazırlamaya yeter. Talebinizin tutanakta kayıt altına alındığını da kontrol edin; yönetmelik, taslağın bilginize sunulduğu hususunun tutanakta yer almasını ayrıca arıyor.

İtiraz ve mülahazaların tutanağa yazılması

“İlgililerin itiraz ve mülahazaları varsa bunlar da tutanağa geçirilir.”

213 sayılı Vergi Usul Kanunu madde 141

Uygulamada: İtirazınızı sözlü bırakmayın. Yazılmayan itiraz, ne raporda değerlendirilir ne de sonraki aşamalarda dayanak olur. Yönetmelik bu itirazların raporda ayrıntılı olarak değerlendirilmesini zorunlu kılıyor.

Özelgenizi tutanağa ekletme hakkı

“Mükelleflerin, inceleme sırasında vergi kanunlarına göre eleştiri konusu yapılacak hususlarla ilgili olarak inceleme elemanına özelge ibraz etmesi durumunda, özelge inceleme tutanağına dâhil edilir. Özelgenin mükellefin durumunu açıklayıp açıklamadığı hususu, inceleme elemanı tarafından düzenlenen raporda değerlendirilir.”

Yönetmelik madde 18 fıkra (2)

Uygulamada: Elinizde konuya ilişkin bir özelge varsa mutlaka tutanağa koydurun. Özelgeye uygun hareket edilmiş olması, Vergi Usul Kanununun 369 uncu maddesi çerçevesinde ceza kesilmemesi sonucunu doğurabilir.

Sonuçların açıklanmasını isteme

“Tutanakta yer alan hususların vergi kanunları karşısında yapılması muhtemel işlemler bakımından ispatlama vasıtası olduğu ve yapılması muhtemel işlemlerin neler olduğu mükellefe izah edilir.”

Yönetmelik madde 16 fıkra (5)

Uygulamada: Bu izahın yapılmış olduğu tutanakta ayrıca belirtilir. İmzadan önce “bu tespitin sonucu nedir” sorusunu sormak hakkınızdır.

İmzalamama hakkı ve sonuçları

“Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, ilgilileri tutanakları imzalamaları için zorlayamazlar. İlgililer tutanakları imzalamaktan çekindikleri takdirde tutanakta bahis konusu edilen olaylar ve hesap durumlarını ihtiva eden defter ve belgeler, nezdinde inceleme yapılandan rızasına bakılmaksızın alınır ve inceleme neticesinde tarh edilen vergiler ve kesilen cezalar kesinleşinceye kadar geri verilmez. İlgililer her zaman bu tutanakları imzalayarak defter ve belgeleri geri alabilirler.”

Yönetmelik madde 16 fıkra (6)

Uygulamada: İmzalamama bir haktır, ama bedeli defter ve belgelerin alıkonulmasıdır. Çoğu durumda daha etkili yol, itirazları tutanağa yazdırıp imzalamaktır: böylece hem itirazınız kayda geçer hem defterleriniz sizde kalır.

Tutanağın bir nüshasını alma

“Düzenlenen tutanakların birer nüshasının tutanakları imza edenlere verilmesi zorunludur.”

Yönetmelik madde 16 fıkra (4)

Uygulamada: Zorunluluk, talebe bağlı değildir. Tutanak elektronik ortamda düzenlenmişse güvenli elektronik imza ile imzalanır.

Komisyonda dinlenme talebini tutanağa yazdırma

Yönetmelik, tutanakta yer alması gereken unsurlar arasında şunu sayıyor:

“Mükelleflerin Rapor Değerlendirme Komisyonlarında dinlenme talebinin olup olmadığına ilişkin ifade,”

Yönetmelik madde 17 fıkra (1) bent (g)

Uygulamada: Tutanak imzalanırken sorulması gereken bir husustur. Talebinizi burada belirtmek, sonraki aşamada dinlenme imkânınızı güvenceye alır. Ayrıntısı için aşağıdaki beşinci bölüme bakın.

İtirazlarınızın raporda değerlendirilmesi

“Mükellefin inceleme esnasında ileri sürdüğü ve tutanakta yer alan itiraz ve mülahazaları ile bunlara ilişkin ayrıntılı değerlendirmelere raporun eleştirilen hususlar bölümünde yer verilir.”

Yönetmelik madde 19 fıkra (4)

Uygulamada: Rapor yalnızca eleştiriyi değil, itirazınıza verilen cevabı da içermek zorundadır. Aynı fıkra, önerilen vergi ve ceza tutarlarının tereddüde yer vermeyecek açıklıkta gösterilmesini de arıyor.

Eleştiri çıkmazsa yazılı bildirim

“Yapılan vergi incelemesi sonucunda, inceleme konusu ve dönemine ilişkin eleştiriyi gerektirecek herhangi bir hususun tespit edilememesi halinde bu durum ilgili birim tarafından mükellefe yazı ile bildirilir.”

Yönetmelik madde 19 fıkra (5)

Uygulamada: İnceleme sessizce kapanmaz. Bildirim gelmediyse istenebilir. Vergi Usul Kanununun 140 ıncı maddesinin dördüncü bendi de ayrıca şunu söylüyor: “İnceleme bitince, bunun yapıldığını gösteren bir vesika nezdinde inceleme yapılana verilir.”

Defter ve belgelerin iadesi

“Mükellefin defter ve belgeleri, ilgili rapor değerlendirme komisyonunun rapora ilişkin nihai değerlendirmesinin incelemeyi yapana iletildiği tarihten itibaren en geç on beş gün içerisinde bir tutanak ile iade edilir.”

Yönetmelik madde 22 fıkra (1)

Uygulamada: İade de tutanakla yapılır. Sistem üzerinden ibraz edilen elektronik defter ve belgeler ise nihai değerlendirmeyi izleyen en geç otuz gün içinde sistemden silinir.

Vergi mahremiyeti

“Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar, görevleri dolayısıyla, mükellefin ve mükellefle ilgili kimselerin şahıslarına, muamele ve hesap durumlarına, işlerine, işletmelerine, servetlerine veya mesleklerine ilişkin olarak öğrendikleri sırları veya gizli kalması gerekli diğer hususları ifşa edemezler ve kendilerinin veya üçüncü şahısların yararına kullanamazlar. Bu yasak, vergi incelemesi yapmaya yetkili olanlar görevlerinden ayrılsalar dahi devam eder.”

Yönetmelik madde 15

Uygulamada: Yasak görevden ayrılmayla sona ermez.

Rapor değerlendirme komisyonunda dinlenme ve rapor özeti

“Komisyonlar, gerekli gördüğü durumlarda ya da talepleri üzerine mükellefi veya inceleme elemanını dinleyebilir.”

“Dinlenmeden önce raporlarda eleştiri konusu yapılan hususlar hakkında bilgi içeren rapor özetleri mükelleflere verilir.”

Rapor Değerlendirme Komisyonlarının Oluşturulması ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, madde 14 fıkra (1) ve (2)

Uygulamada: İkinci fıkra çok işlevseldir: dinlenme talep ettiğinizde, eleştiri konusu hususları içeren rapor özeti size dinlenmeden önce verilir. Yani komisyona savunmanızı hazırlıklı gidersiniz. Komisyon raporu yalnızca kanunlara değil, Cumhurbaşkanı kararı, yönetmelik, genel tebliğ, sirküler ve özelgelere uygunluk yönünden de değerlendirir.

Tarhiyat öncesi uzlaşma

“Nezdinde vergi incelemesi yapılan kimseler, incelemenin başlangıcından, inceleme ile ilgili son tutanağın düzenlenmesine kadar geçen süre içerisinde her zaman uzlaşma talebinde bulunabilirler.”

Tarhiyat Öncesi Uzlaşma Yönetmeliği, madde 9 fıkra (1)

“Uzlaşma talebinin inceleme tutanağında yer alması, ilgili mercie yapılmış yazılı başvuru yerine geçer.”

Tarhiyat Öncesi Uzlaşma Yönetmeliği, madde 8 fıkra (2)

Uygulamada: Süre sınırı kesindir: son tutanak düzenlendikten sonra tarhiyat öncesi uzlaşma istenemez. En pratik yol, talebi doğrudan inceleme tutanağına yazdırmaktır. Vergi Usul Kanununun Ek 11 inci maddesi uyarınca, kaçakçılık fiilleriyle vergi ziyaına sebebiyet verilmesi hâlinde kesilecek cezalar uzlaşma kapsamı dışındadır; uzlaşma sağlanırsa o husus hakkında dava açılamaz ve şikâyette bulunulamaz.

İzaha davet

“Vergi incelemesine başlanılmadan veya takdir komisyonuna sevk edilmeden önce verginin ziyaa uğradığına delalet eden emareler bulunduğuna dair yetkili merciler tarafından yapılmış ön tespitler hakkında tespit tarihine kadar ihbarda bulunulmamış olması kaydıyla mükellefler izaha davet edilebilir.”

213 sayılı Vergi Usul Kanunu madde 370 fıkra (a)

Uygulamada: Bu, incelemeden önceki aşamadır. İzah yazısının tebliğinden itibaren otuz gün içinde izahta bulunulur; izah yeterli görülürse inceleme yapılmaz. Yeterli görülmezse otuz gün içinde beyan düzeltilip vergi gecikme zammı oranındaki zamla ödendiğinde ceza indirimli uygulanır. İzaha davet yazısı tebliğ edilen mükellef, o tespitle sınırlı olarak pişmanlıktan yararlanamaz.

Pişmanlık ve cezalarda indirim

İnceleme başlamadan önce kendiliğinden bildirimde bulunulursa pişmanlık hükümleri uygulanır ve vergi ziyaı cezası kesilmez. İnceleme sonuçlanıp ihbarname tebliğ edildikten sonra ise ceza indirimi devreye girer:

“İkmalen, resen veya idarece tarh edilen vergiyi veya vergi farkını ve vergi ziyaı, usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarının yarısını ihbarnamelerin tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde ilgili vergi dairesine başvurarak vadesinde veya 6183 sayılı Kanunda belirtilen türden teminat göstererek vadenin bitmesinden itibaren üç ay içinde ödeyeceğini bildirirse kesilen cezanın yarısı … indirilir.”

213 sayılı Vergi Usul Kanunu madde 376 fıkra (1) bent (1)

Uygulamada: İndirimden yararlanıp sonra dava açılamaz; ödeme yapılmaz veya dava konusu yapılırsa indirim geçersiz olur. Uzlaşma, indirim ve dava yolları arasındaki tercih, tutara ve iddianın gücüne göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir.